ખીલ (Acne): કારણો, લક્ષણો, પ્રકારો અને સારવાર

Acne (ખીલ) ત્વચાની એક સામાન્ય સમસ્યા છે, જે ખાસ કરીને કિશોરાવસ્થા અને યુવાનીમાં જોવા મળે છે. જોકે, ખીલ માત્ર teenageમાં જ થાય એવું નથી. પુખ્ત વયના લોકોમાં પણ થઈ શકે છે.

ખીલ સામાન્ય રીતે ચહેરા, કપાળ, છાતી, ખભા અને પીઠ પર જોવા મળે છે. તે ત્યારે થાય છે જ્યારે ત્વચાના વાળના છિદ્રો (Hair follicles) તેલ અને મૃત કોષોના કારણે બંધ થઈ જાય છે અને તેમાં સોજો આવી શકે છે.

ખીલ શરીરમાં કેવી રીતે બને છે?

આપણી ત્વચામાં નાના-નાના ગ્રંથિઓ હોય છે, જેને Sebaceous Glands કહેવામાં આવે છે. તે Sebum નામનું કુદરતી તેલ બનાવે છે, જે ત્વચાને ભેજવાળી રાખવામાં મદદ કરે છે.

પરંતુ જ્યારે તેલનું ઉત્પાદન વધી જાય અને મૃત ત્વચાના કોષો છિદ્રોમાં જમા થાય, ત્યારે ખીલ થવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ શકે છે.

ખીલ બનવાની પ્રક્રિયા:

વધારે Sebum ઉત્પાદન
↓
મૃત ત્વચાના કોષો એકઠા થવા
↓
Skin pores બંધ થવા
↓
બેક્ટેરિયા અને સોજાની પ્રક્રિયા
↓
ખીલ (Acne) થવા

ખીલમાં ખાસ કરીને Cutibacterium acnes નામના બેક્ટેરિયાની ભૂમિકા હોય છે.

ખીલ થવાનાં મુખ્ય કારણો

1. હોર્મોનલ ફેરફારો

કિશોરાવસ્થા, માસિક ચક્ર અને કેટલીક હોર્મોનલ પરિસ્થિતિઓમાં Androgen હોર્મોન્સની અસરથી Sebumનું ઉત્પાદન વધી શકે છે.

2. વધારે તેલનું ઉત્પાદન

ત્વચામાં Sebum વધારે બને ત્યારે pores બંધ થવાની શક્યતા વધી શકે છે.

3. મૃત કોષોનું જમા થવું

ત્વચાના મૃત કોષો યોગ્ય રીતે દૂર ન થાય તો તે તેલ સાથે ભળીને pores બંધ કરી શકે છે.

4. બેક્ટેરિયાની ભૂમિકા

Cutibacterium acnes ત્વચા પર સામાન્ય રીતે જોવા મળતું બેક્ટેરિયમ છે. પરંતુ બંધ થયેલા poresમાં તેની સાથે સોજાની પ્રક્રિયા વધવાથી ખીલ થઈ શકે છે.

5. Stress

માનસિક તણાવ કેટલાક લોકોમાં ખીલને વધુ ખરાબ કરી શકે છે.

6. ખોટી Skin Care Products

ખૂબ જ તેલવાળી અથવા pores બંધ કરતી કેટલીક cosmetic products ખીલ વધારી શકે છે.

7. ખોરાક અને જીવનશૈલી

કેટલાક લોકોમાં High-glycemic foods અને અમુક dairy products ખીલ સાથે સંબંધિત હોઈ શકે છે. જોકે, દરેક વ્યક્તિમાં તેની અસર એકસરખી હોતી નથી.

ખીલના પ્રકાર

2. Whiteheads: Pores બંધ રહે છે અને ત્વચા પર નાના સફેદ અથવા ચામડીના રંગના દાણા દેખાય છે.

3. Papules: નાના, લાલ અને સોજાવાળા ખીલ.

4. Pustules: લાલ ખીલની ઉપર સફેદ અથવા પીળા રંગની પરુ જેવી સામગ્રી દેખાય છે.

5. Nodules અને Cystic Acne: ત્વચાની અંદર ઊંડા, મોટા અને ઘણીવાર દુખાવાવાળા ખીલ થાય છે. આ પ્રકારમાં કાયમી ડાઘ પડવાનું જોખમ વધારે હોય છે.

ખીલના કારણે ડાઘ કેમ પડે છે?

જ્યારે ખીલમાં વધારે સોજો આવે છે, ત્યારે ત્વચાના અંદરના ભાગને નુકસાન થઈ શકે છે.

તેના કારણે બે પ્રકારની સમસ્યાઓ થઈ શકે છે:

• Acne Marks: ખીલ ગયા પછી કાળા, ભૂરા અથવા લાલ ડાઘ રહી જાય છે.

• Acne Scars: ત્વચાની રચનાને નુકસાન થવાથી ખાડા અથવા ઊંચા ડાઘ બની શકે છે.

ખીલને વારંવાર દબાવવાથી અથવા ફોડવાથી ડાઘ અને scarsનું જોખમ વધી શકે છે.

ખીલની સારવાર કેવી રીતે થાય?

ખીલની સારવાર તેની ગંભીરતા અને પ્રકાર પ્રમાણે નક્કી કરવામાં આવે છે.

સામાન્ય સારવારમાં સામેલ છે:

• Benzoyl Peroxide: ખીલ સાથે સંબંધિત બેક્ટેરિયા અને સોજો ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

• Topical Retinoids: બંધ pores ખોલવામાં અને નવા ખીલ અટકાવવામાં મદદ કરે છે.

• Salicylic Acid: poresમાં જમા થયેલા મૃત કોષો દૂર કરવામાં મદદ કરી શકે છે.

• Antibiotics: પસંદગીના inflammatory acneમાં ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ ઉપયોગ થાય છે.

• Hormonal Treatment: કેટલીક મહિલાઓમાં યોગ્ય તપાસ પછી ઉપયોગી થઈ શકે છે.

• Isotretinoin: ગંભીર અથવા scarsનું જોખમ ધરાવતા acneમાં dermatologistની દેખરેખ હેઠળ આપવામાં આવે છે.

ખીલમાં શું કાળજી રાખવી?

• દિવસમાં બે વખત હળવા cleanserથી ચહેરો સાફ કરો.

• ખીલને વારંવાર સ્પર્શ ન કરો કે દબાવો નહીં.

• Non-comedogenic moisturizer અને sunscreen વાપરો.

• વધુ પડતા scrubbingથી બચો.

• પૂરતી ઊંઘ લો અને stress નિયંત્રિત રાખો.

• ખીલ વધારતા વ્યક્તિગત food triggers હોય તો ઓળખો.

• પોતાની રીતે steroid અથવા combination creamsનો ઉપયોગ ન કરો.

ક્યારે Dermatologistને મળવું જોઈએ?

જો ખીલ ખૂબ વધારે હોય, દુખાવો થતો હોય, ઊંડા ગાંઠ જેવા ખીલ થતા હોય, ડાઘ પડતા હોય અથવા લાંબા સમય સુધી સુધારો ન થતો હોય તો dermatologistની સલાહ લેવી જોઈએ.

Bottom Line

Acne માત્ર બહારથી દેખાતી ત્વચાની સમસ્યા નથી. તેમાં હોર્મોન્સ, Sebumનું ઉત્પાદન, બંધ થયેલા pores અને inflammationની ભૂમિકા હોય છે.

યોગ્ય Skin Care અને સમયસર સારવારથી ખીલને નિયંત્રિત કરી શકાય છે અને કાયમી ડાઘ પડવાનું જોખમ ઘટાડી શકાય છે.

Medical Disclaimer: આ લેખ માત્ર શૈક્ષણિક હેતુ માટે છે. ખીલની યોગ્ય સારવાર માટે તમારી ત્વચાની સ્થિતિ પ્રમાણે dermatologistની સલાહ લેવી જરૂરી છે.