શરીરના કોઈ ભાગમાં અચાનક લાલાશ, સોજો, ગરમાવો અને દુખાવો સાથે ગાંઠ જેવી જગ્યા બને અને તેમાં પરુ (Pus) ભરાઈ જાય, તો તેને સામાન્ય રીતે Abscess એટલે કે ફોડો કહેવામાં આવે છે.

ઘણા લોકો તેને માત્ર "સામાન્ય ગાંઠ" માને છે. પરંતુ Abscessની અંદર શરીર અને ચેપ વચ્ચેની એક પ્રકારની લડાઈ ચાલી રહી હોય છે.

ચાલો સમજીએ કે ફોડો બને ત્યારે શરીરની અંદર શું થાય છે?

Abscess કેમ બને છે?

મોટાભાગના Abscessનું કારણ બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શન હોય છે.

બેક્ટેરિયા ત્વચામાં નાના કટ, વાળના ફોલિકલ અથવા અન્ય નાના ઘા દ્વારા અંદર પ્રવેશી શકે છે.

તમારી immune system તરત જ આ બેક્ટેરિયા સામે લડવાનું શરૂ કરે છે.

શરીરની અંદર શું થાય છે?

જ્યારે બેક્ટેરિયા શરીરના કોઈ ભાગમાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે immune system ત્યાં White Blood Cells (WBCs) મોકલે છે.

આ કોષો બેક્ટેરિયા સામે લડે છે.

આ લડાઈ દરમિયાન:

Bacteria + Immune cells + Damaged tissue + Fluid = Pus

આ પરુ ધીમે ધીમે એક જગ્યાએ ભેગું થવા લાગે છે.

શરીર ઘણીવાર આ વિસ્તારની આસપાસ એક પ્રકારની દિવાલ (Capsule) બનાવી દે છે, જેથી ચેપ શરીરના બીજા ભાગોમાં સરળતાથી ન ફેલાય.

આ રીતે Abscess બને છે.

Abscess કેવો દેખાય છે?

સામાન્ય રીતે Abscessમાં જોવા મળી શકે છે:

• લાલાશ
• સોજો
• ગરમ લાગવું
• સ્પર્શ કરતાં દુખાવો
• ગાંઠ અથવા ગોળ સોજો
• અંદર પરુ ભરાયેલું હોવું
• ક્યારેક તાવ
• આસપાસની ત્વચા નરમ અથવા ખૂબ સંવેદનશીલ લાગવી

કેટલાક Abscess બહારથી ખૂબ નાનો દેખાય છે, પરંતુ અંદર ઘણું પરુ હોઈ શકે છે.

Abscessમાં દુખાવો કેમ થાય છે?

Abscessમાં પરુ અને સોજો વધતા આસપાસના tissue પર pressure વધે છે.

સાથે સાથે inflammation દરમિયાન વિવિધ chemical mediators release થાય છે, જે નજીકના pain-sensing nervesને વધારે sensitive બનાવે છે.

એટલે Abscess સામાન્ય રીતે:

સોજો + દબાણ + inflammation → દુખાવો

પેદા કરે છે.

Abscess ફૂટે ત્યારે શું થાય?

ક્યારેક Abscess પોતાની રીતે ફાટી જાય છે અને પરુ બહાર નીકળે છે.

પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે ઇન્ફેક્શન સંપૂર્ણપણે મટી ગયું છે.

અંદર રહેલું infected material અથવા capsuleનો ભાગ રહી શકે છે અને Abscess ફરી બની શકે છે.

તેથી પોતે ફોડો દબાવીને કે સોયથી ફોડવાનો પ્રયાસ કરવો યોગ્ય નથી.

Abscess ક્યાં થઈ શકે?

Abscess શરીરના ઘણા ભાગોમાં થઈ શકે છે, જેમ કે:

• ચહેરો
• ગળું
• બગલ
• જાંઘ
• નિતંબ
• પેટ
• સ્તન
• દાંત અને પેઢાં
• ગુદા આસપાસ (Perianal Abscess)

સ્થાન પ્રમાણે તેના લક્ષણો અને સારવાર અલગ હોઈ શકે છે.

કોને Abscess થવાનું જોખમ વધારે હોય છે?

કેટલાક લોકોમાં જોખમ વધારે હોઈ શકે છે:

• Diabetes ધરાવતા લોકો
• વારંવાર skin infections થતા હોય
• Immune system નબળી હોય
• ત્વચા પર વારંવાર ઘા અથવા cuts થતા હોય
• વધારે પરસેવો થતો હોય
• નજીકના વિસ્તારમાં પહેલાથી infection હોય

Abscessની સારવાર કેવી રીતે થાય છે?

Abscessની સારવાર તેના size, location અને severity પર આધાર રાખે છે.

ઘણા મોટા અથવા પરુ ભરાયેલા Abscessમાં ડૉક્ટર દ્વારા Incision and Drainage (I&D) કરીને પરુ બહાર કાઢવાની જરૂર પડી શકે છે.

કેટલાક કેસમાં antibioticsની પણ જરૂર પડી શકે છે, ખાસ કરીને જો આસપાસ cellulitis હોય, તાવ હોય અથવા infection ફેલાતું હોય.

મહત્વપૂર્ણ: દરેક Abscess માટે માત્ર antibiotics પૂરતી હોય એવું જરૂરી નથી. પરુ ભરાયેલું collection હોય તો યોગ્ય drainage જરૂરી બની શકે છે.

ક્યારે તરત ડૉક્ટરને મળવું?

જો Abscess સાથે:

• ઊંચો તાવ
• ઝડપથી વધતો સોજો
• ખૂબ જ દુખાવો
• લાલાશ ઝડપથી ફેલાવા લાગે
• ચહેરા અથવા આંખની આસપાસ Abscess
• ગુદા આસપાસ ખૂબ દુખાવો અથવા સોજો
• Diabetes અથવા immunity સંબંધિત સમસ્યા

હોય તો વહેલી તકે તબીબી તપાસ કરાવવી જરૂરી છે.

Bottom Line

Abscess એટલે શરીરના કોઈ ભાગમાં પરુ ભરાઈ જવાથી બનેલો localized infection. સામાન્ય રીતે બેક્ટેરિયા સામે immune systemની લડાઈ દરમિયાન પરુ અને સોજો ભેગા થઈને ફોડો બનાવે છે.

ફોડાને જાતે દબાવીને, કાપીને અથવા સોયથી ફોડવાનો પ્રયાસ ન કરો. યોગ્ય તપાસ પછી ડૉક્ટર નક્કી કરે છે કે માત્ર દવાઓ પૂરતી છે કે drainageની જરૂર છે.

Disclaimer: આ લેખ માત્ર આરોગ્ય જાગૃતિ માટે છે અને તબીબી સલાહનો વિકલ્પ નથી. કોઈપણ Abscess, ખાસ કરીને તાવ, ઝડપથી વધતો સોજો અથવા ગંભીર દુખાવો હોય ત્યારે યોગ્ય લાયકાત ધરાવતા ડૉક્ટરની સલાહ લો.